رشته تخصصی یک متخصص و جراح ستون فقرات، رشته مشترک بین گروه جراحی اعصاب و گروه ارتوپدی می باشد که هم به عنوان ارتوپد در مسائل ارتوپدی و هم جراحی اعصاب و گروه های دیگر نیز در مسائل مربوط با تخصص خودشان فعالیت دارند،که شامل درمان آرتروزکمر و ستون فقرات میباشد .عمل جراحی ستون فقرات یک عمل وسیع است که معمولا به صورت کار گروهی و تیمی توسط بهترین جراح و دکتر ستون فقرات انجام می گیرد.

ستون فقرات

شناخت تشریح و کار عملی متخصص ستون فقرات برای بیمارانی که اختلالات ستون فقرات دارند برای کارکرد ستون فقرات حائز اهمیت است.

اعمال ستون فقرات Functions of the spine

ستون فقرات و مهره ها دارای سه وظیفه مهم هستند :
1. محافظت نخاع و ریشه های عصبی
2. حفظ ساختمان و تنظیم تعادل اندامها در فرم ایستاده یا عمودی
3. انعطاف پذیری و حرکت

نواحی مختلف ستون فقرات

بهترین متخصص ستون فقرات، ستون مهره را به چهار ناحیه گردنی ، پشتی-سینه ای،کمری و خاجی تقسیم می کنند و هر قسمت خصوصیات و عملکرد مخصوص دارد.

1- ستون فقرات گردنی: شامل هفت مهره است که از بالا به پائین C1تا7 Cنامیده میشود مهره های گردنی بصل النخاع و قسمتی از نخاع و جمجه را محافظت کرده و در حرکتهای سر بر روی تنه نقش دارد.
اولین مهره گردنی 1 Cیا اطلس نامیده میشود که بشکل حلقه بوده و زیر جمجمه قرار دارد. مهره دوم گردنی 2 Cیا اکسیس یا محوری نامیده میشود که مدور است و یک برآمدگی به نام زائده ادونتوئید یا دندانی دارد که در سمت بالا و در داخل حلقه ی مهره اطلس قرار میگیرد این دو مهره باعث میشوند که سر بتواند به طرفین خم شود یا بچرخد سایر مهره های گردنی 3 C تا7 C است که شبیه هم هستند. بهترین ارتوپد ستون فقرات و جراح ستون فقرات باید با تمامی مهره های گردنی آشنا باشد.

2- ستون فقرات پشتی یا سینه ای: در زیر آخرین مهره گردنیC7 دوازده مهره پشتی قرار دارند که ازT1 تاT12 میباشند. T1 کوچکترین و T12 بزرگترین مهره پشتی هستند. اتصال دنده ها به مهره های پشتی قدرت بیشتری به این قسمت از بدن میدهد.
بنابراین در ناحیه پشتی ستون فقرات به دلیل اتصال به دنده ها استحکام بیشتری نسبت به ناحیه کمری و گردنی دارند علاوه بر این قفسه سینه و رباطهای آن ناحیه حرکات ستون فقرات پشتی را محدودتر میسازند و به این ترتیب ارگان حیاتی داخل فقسه سینه را محافظت میکنند.بهترین دکتر متخصص ستون فقرات پشتی یا سینه ای با نحوه حرکت این ارگان ها آشنایی قابل ملاحظه ای دارد.

3- ستون فقرات کمری: ستون فقرات کمری شامل پنج مهره است که از L1 تا L5 نام دارند که بزرگترین مهره ها هستند. اندازه و شکل هر یک از مهره های کمری برای تحمل وزن بدن طراحی شده اند مفاصل بین مهره ای مهره های کمری (Facet joint) باعث حرکاتی چون خم شدن و باز شدن قابل توجه مهره های کمری میشوند اما حرکات چرخشی آن محدود است. بهترین دکتر متخصص ستون فقرات کمری با این مفاصل سرو کار دارد.

4- ستون فقرات خاجی: در پشت استخوان لگن قرار گرفته و شامل پنج مهره ازS1 تا S5 میباشد که به شکل مثلثی به هم جوش خورده و تشکیل خاجی را می دهند. استخوان خاجی بین دو استخوان لگن قرار گرفته و موجب اتصال ستون فقرات به لگن میشود. آخرین مهره کمری L5 با خاجی مفصل گردیده و روی آن حرکت میکند بلافاصله در زیر استخوان خاجی پنج مهره اضافی که به هم جوش خورده اند و تشکیل استخوان دنبالچه را میدهند قرار دارند.

5- لگن و جمجمه : استخوانهای جمجمه و لگن به صورت خاص جزء ستون فقرات نیستند اما در ارتباط نزدیک با ستون فقرات قرار دارند و نقش عمده ای در تعادل شخص ایفا میکنند .

سطوح ستون فقرات

برای کمک به فهم و توصیف بهتر تشریح بدن متخصص ارتوپد ستون فقرات توجه خاصی به شناخت سطوح بدن میکند سطح بدن یک صفحه صاف ذهنی و یک سطح دو بعدی است که به عنوان ناحیه اختصاصی تشریحی استفاده میشود.
1-سطح فرونتال یا کرونال یا پیشانی یا قدامی:نیمه های قدامی و خلفی بدن را به صورت فرضی جدا میکند.
2-سطح مریان یا ساژیتال یا میانی یا نیم رخ :بدن را به نیمه های چپ و راست تقسیم میکند.
3-سطح ترانسورس ، اگزیال یا عرضی :بدن را از ناحیه کمر به دو نیمه بالا و پائین تقسیم میکند.

انحناهای ستون فقرات

وقتی متخصص و جراح ستون فقرات روبرو و یا صفحه کرونال یا قدامی به ستون فقرات نگاه می کند ستون فقرات سالم به صورت مستقیم است. انحناهای جانبی در این حال و یا به بیانی انحراف به سمت راست و یا چپ ستون فقرات به عنوان (اسکولیوز) شناخته میشود.

انحراف ستون فقرات در بارداری  ( اسکولیوز و بارداری )  بیشتر از حالتی که فرد به تنهایی دچار یکی از این شرایط باشد، می‌تواند در صورت بروز همزمان برای فرد نگران‌کننده باشد. به هر حال، مهم است توجه داشته باشید به خاطر ابتلای مادر به اسکولیوز، نوزاد در معرض خطر قرار نمی‌گیرد. در این شرایط لازم است مراقبت‌های خاص از فرد بیمار انجام شود، اما سلامت و رشد نوزاد به هیچ وجه به خاطر ابتلای مادر به اسکولیوز در معرض خطر نیست.
وقتی از سطح ساژیتال یا نیم رخ به ستون فقرات افراد بالغ نگاه می کنیم چهار انحنای مجزا وجود دارد که به عنوان کیفوز و لوردوز نامیده میشوند. یک انحنای کیفوز در ستون فقرات تحدبی است که به سمت پشت قرار دارد این برآمدگی کیفوز در ناحیه ستون فقرات پشتی و خاجی وجود دارد. انحنای لوردوز تقعر به سمت پشت ستون فقرات است که معمولاً در ناحیه کمری و گردنی وجود دارد. کیفوز ( قوز پشت یا گوژ) یکی از اختلال‌های ستون فقرات است که در آن انحنا رو به بیرون (تحدب) ستون فقرات بیش از حد طبیعی می‌شود و بخش بالای پشت بدن گردی غیرطبیعی می‌یابد. احتمال بروز این عارضه که از آن با نام گوژپشتی نیز یاد می‌شود، در هر سنی وجود دارد، اما در میان نوجوانان شیوع بالاتری دارد.

ساختمان مهره

در تمام مهره ها اجزاء اساسی به استثناء مهره های اول و دوم گردنی شیبه هم هستند لایه خارجی مهره از استخوان متراکم (کورتیکال) تشکیل میشود این نوع استخوان متراکم محکم و قوی است، داخل هر مهره استخوان اسفنجی وجود دارد که ضعیف تر از استخوان متراکم می باشد استخوان اسفنجی شبیه کندوی زنبور عسل است و تولید گلبولهای قرمز و بعضی از انواع گلبولهای سفید را به عهده دارد.

از نظر ارتوپد ستون فقرات و بهترین جراح ستون فقرات هر مهره شامل اجزای مشترک زیر است:

1- جسم مهره: بزرگترین قسمت مهره است که اگر از بالا به آن نگاه کنیم به شکل بیضی است و اگر از کنار به آن نگاه کنیم شبیه ساعت شنی (Hoursglass) است که در دو انتها ضخیم تر و در وسط نازک تر است. جسم مهره از استخوان متراکم قوی پوشیده شده و در داخل آن استخوان اسفنجی است.

2- پایه ها یا پدیکولها: دو زائده کوتاه که از استخوان متراکم محکم ساخته شده و از قسمت پشت بدنه مهره برآمده اند.

3- لامیناها: دو صفحه پهن استخوانی که از پدیکولها به طرفین گسترش یافته و در قسمت وسط به هم وصل میشوند.

4- زوائد: سه نوع زائده وجود دارد.زائده مفصلی، زائده عرضی و زائده خاری.این زوائد محل اتصال رباط ها و تا ندونها هستند. چهار زائده مفصلی هر مهره با زائده های مفصلی مهره های مجاور اتصال یافته و تشکیل مفاصل بین مهرهای یا فاست (Facet) را میدهد. مفاصل بین مهره ای همراه با دیسکهای بین مهره ای در حرکت مهره ها و ستون فقرات نقش دارند. زائده خاری در پشت مهره امتداد یافته و محلی است که دولامینا به هم وصل میشوند و به عنوان بازوئی در حرکت ستون فقرات نقش دارد.

5- صفحه انتهای مهره ها: قسمت فوقانی و تحتانی هر مهره با صفحه ای پوشیده شده به نام صفحه انتهائی (End plate) که دارای ساختمان پیچیده ای است که دیسک بین مهره ای را محافظت میکنند.

6- سوراخ بین مهره ای: پدیکولها شیار کوچکی در قسمت بالا و یک شکاف عمیق در سطح تحتانی دارند و زمانی که مهره ها روی یکدیگر قرار میگیرند شکاف پدیکول مهره بالا با شکاف پدیکول مهره پائین تشکیل سوراخ بین مهره ای را میدهند. این سوراخ چون محل خروج ریشه های عصبی از نخاع به قسمت های دیگر بدن است از اهمیت خاصی برخوردار است.

7- مفاصل بین مهره ای (Facet joint): مفاصل بین مهره ای در قسمت پشت جسم مهره ای قرار دارند و به خم شدن ، پیچ خوردن، خم و راست شدن و حرکت در جهات مختلف ستون فقرات کمک میکند. گرچه این مفاصل به حرکت ستون فقرات کمک میکنند اما حرکات بیش از حد باز شدن و خم شدن را نیز محدود می کنند.

8- دیسک های بین مهره ای: بین هر دو جسم مهره یک بالشتک به نام دیسک بین مهره ای وجود دارد هر دیسک فشار ناگهانی را که در حین حرکت ایجاد میشود تحمل و جذب می نماید و به این وسیله از لغزش مهره ها بر روی همدیگر جلوگیری می کند. دیسک های بین مهره ای بزرگترین ساختمان هائی در بدن هستند که عروق خونی ندارند و از طریق اسمز تغذیه می کنند. هر دیسک از دو قسمت تشکیل شده آنولوس فیبروزیس – نوکلئوس پولیوزیس. متخصص و جراح ستون فقرات و دیسک با تمامی بر تمامی این موضوعات اشراف دارد.

انولوس فیبروزیس: یک ساختمانی الاستیک محکم است که در اطراف یک مرکز ژله ای نرم که همان نوکلئوس پولیوزیس قرار میگیرد. آنولوس موجب افزایش ثبات چرخش مهره و کمک به مقاومت در برابر فشار می شود. آنالوس از آب و لایه های فیبری کلاژن محکم تشکیل شده است این فیبرهای کلاژن در زوایه افقی مختلف شبیه به یک لاستیک مدور قرار گرفته است. کلاژن قدرتش را از نوارهای فیبروز قوی پروتئینی متصل به هم بدست می آورد.

نوکلئوس پولیوزیس: قسمت مرکز بین هر دیسک مهره ای از یک ماده الاستیک ژله ای شکل تشکیل شده است. که نوکلئوس پولیوزیس نام دارد و همراه با آنولوس فیبروزیس استرس و وزن را از مهره ای به مهره دیگر منتقل میکند. نوکلئوس پولیوزیس نیز از آب کلاژن و پروتئو گلیکات تشکیل شده است اما نسبت این مواد در نوکلوس پولپوزیس متفاوت است و آب بیشتری نسبت به آنولوس دارد.

نخاع در ریشه های عصبی: نخاع یک ساختمان استوانه ای باریک به اندازه پهنای انگشت کوچک دست است. نخاع از زیر پایه مغزی شروع شده و تا مهره اول کمری L1 ادامه می یابد بنابرانی نخاع از کونوس مدولاریس شروع و تا کودا اکوونیا که شبیه دم اسب است ادامه می یابد. ریشه های اعصاب نخاعی مسئول تحریک حرکت و احساس هستند. ریشه های عصبی از کانال نخاعی و از راه سوراخ های بین مهره ای خارج می شوند.

اعصاب ستون فقرات و نخاع: مغز و نخاع تشکیل سیستم اعصاب مرکزی را می دهند ریشه های عصب که از نخاع و کانال نخاعی خارج میشوند به شاخه هائی در بدن تبدیل می شوند که به آن سیستم اعصاب محیطی می گویند. بهترین ارتوپد ستون فقرات تا حد زیادی با این اعصاب آشنایی داشته و قادر به درمان بیماری تنگی کانال نخاعی است.

رباط ها و تاندون ها طناب های فیبروز از بافت هم بندی هستند که به استخوان متصلند رباط ها دو یا چند استخوان را به هم وصل کرده و به ثبات مفصل کمک میکنند. تاندون ها ماهیچه ها را به استخوان وصل میکنند آن ها از لحاظ اندازه والاستیته با هم فرق دارند. سیستم رباط ها در ستون فقرات همراه تاندون ها و عضلات در ستون فقرات یک نوع بریس طبیعی ایجاد میکنند که برای کمک به مراقبت ستون فقرات در برابر ضربه مؤثر است. رباط ها مفصل را هنگام استراحت و یا حرکت محکم نگه می دارند و از ایجاد صدمه جلوگیری میکنند. متخصص و جراح ستون فقرات در درمان دردهای ناشی از این صدمات تخصص دارد.

رباط ها: رباط طولی قدامی ثبات دهنده عمده ستون فقرات است که از قاعده جمجمه تا خاجی در قسمت جلوی مهره ها امتداد دارد.
رباط طولی خلفی این رباط نیز یک ثبات دهنده عمده است و در تمام طول ستون فقرات از قاعده جمجمه تا خاجی در قسمت خلفی جسم مهره ها را در بر میگیرد.رباط های بالای زائده ها و رباط های بین زائده ای و رباط زرد بین مهره ها در تمام ستون فقرات قرار دارند.

عضلات و تاندون ها: سیستم عضلانی ستون فقرات پیچیده است و نقش مهمی در ثبات ستون فقرات ایفا میکنند.

معمولاً استخوان‌های ستون فقرات (مهره‌ها) بر روی یکدیگر به‌طور مرتب قرارگرفته‌اند. رباط‌ها و مفاصل از ستون فقرات حمایت می‌کنند. اسپوندیلولیستزی توازن ستون فقرات را بر هم می‌زند. در این عارضه یکی از استخوان‌های کمر بر روی استخوان زیرین خود سر می‌خورد. با سرخوردگی مهره روبه‌جلو، بافت‌های کناری و اعصاب ممکن است دچار ناراحتی شده و درد ایجاد کنند.

جراح ارتوپد (جراح ستون فقرات)

یک جراح ستون فقرات جراحی است که مشخصاً در زمینه ستون فقرات یا کمر و گردن تخصص دارد. دامنه تمرکز جراح ستون فقرات به کمر و گردن محدود بوده و او تمام روز و هر روز بر روی این دو ناحیه از بدن کار می‌کند.

جراح ستون فقرات از مرحله پیشگیری، تا تشخیص، درمان و در طول توانبخشی در کنار بیمار است. بیمار، پس از درمان تحت نظر مستقیم جراح ستون فقرات باقی می‌ماند. جراح ستون فقرات پیشرفت بیمار در طول فیزیوتراپی را تا زمان بازیابی کامل توانایی‌های جسمانی او، دنبال می‌کند.

جراحان ستون فقرات هم در بیمارستان‌ها و هم در کلینیک‌ها کار می‌کنند. پس از جراحی هم، جراح ستون فقرات و ارتوپد از طریق انجام ویزیت‌های تکمیلی تماس خود را با بیمار حفظ کرده و پیشرفت او در طول توانبخشی را نیز پیگیری می‌کند.

چه بیماری‌هایی توسط متخصص جراح ستون فقرات درمان می‌شود؟

بیمارانی که در هر نقطه‌ای از سیستم عضلانی-اسکلتی‌شان مشکل دارند. برای مثال، افرادی که دچار شکستی استخوان، دررفتگی، کمردرد، بدشکلی‌های ستون فقرات و دست و پا، پارگی رباط‌ها، و آرتریت هستند. برخی از جراحان ارتوپد در زمینه ناحیه به خصوصی از بدن (پا، دست، ستون فقرات، تروما) تخصص دارند. جراحان ستون فقرات اختلالاتی مانند اسکولیوز، پوکی استخوان، فتق و پارگی دیسک، آسیب‌های ستون فقرات، تنگی کانال نخاعی کمر، شکستگی مهره‌ها، بدشکلی ستون فقرات، تومورها، عفونت‌ها و ناهنجاری‌های ارثی- مادرزادی و آرتروز ستون فقرات  را درمان می‌کنند.

برخی از جراحان ارتوپد منحصراً در زمینه جراحی ستون فقرات کار می‌کنند، برخی دیگر در زمینه انواع مفاصل (مثل، مفاصل ران، زانو‌ها، شانه‌ها) و برخی دیگر نیز روی دو یا چند ناحیه از بدن کار می‌کنند.

جراح و متخصص ستون فقرات در زمینه های زیر تخصص دارد:

1- متخصص انحراف ستون فقرات

2- متخصص سل ستون فقرات

3- متخصص تنگی کانال نخاعی در ستون فقرات

4- متخصص کیفوز ستون فقرات

5- متخصص رماتیسم ستون فقرات

6- متخصص دیسک کمر و ستون فقرات

7- متخصص دیسک گردن و ستون فقرات

روش‌های درمانی

جراحان ستون فقرات و ارتوپد در زمینه تشخیص آسیب یا اختلال، درمان‌های جراحی و غیرجراحی و توانبخشی تخصص دارند. درمان‌های جراحی شامل دیسککتومی، لامینکتومی، کیفوپلاستی، فیوژن ستون فقرات، اندوسکوپی، لیزر، تعویض مفصل، آرتروسکوپی و غیره می‌شوند.

دکتر ریحانی یساولی، جراح و متخصص ارتوپدی
متخصص ستون فقرات در تهران

Share →